مشخصات پروژه کتابخانه و بایگانی راکد ملی:
زیربنای ساختمان : سی هزار متر مربع.
تعداد طبقه: شش طبقه.
محل اجراء: استان تهران ، شهرستان پرند.
همکاران طراحی معماری: پیمان رزمجو، ویدا والی زاده
طراحی کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران، به عنوان پروژهای منحصربهفرد در سال ۱۳۹۹ به مهندسین مشاور اروین معماری پارس واگذار شد. این پروژه با مساحت ۳۰,۰۰۰ مترمربع، نه تنها بهعنوان یک آرشیو برای حفظ اسناد فیزیکی و دیجیتال کشور عمل میکند، بلکه با عملکرد دوگانه خود بهعنوان مکانی برای مطالعه و برگزاری رویدادهای فرهنگی، نقش مهمی در ارتقای سرانه فرهنگی شهر پرند ایفا میکند. این پروژه که در زمینی با شیب قابلتوجه واقع شده، نمونهای برجسته از تلفیق خلاقیت معماری با نیازهای عملی و فرهنگی جامعه است.
زمینه و موقعیت پروژه
کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران در شهر پرند، یکی از شهرهای اقماری تهران، قرار دارد که به دلیل رشد سریع جمعیتی و نیاز به زیرساختهای فرهنگی، به مکانی مناسب برای چنین پروژهای تبدیل شده است. انتخاب این مکان با در نظر گرفتن دسترسی به بافت مسکونی و نزدیکی به محورهای اصلی حملونقل، نشاندهنده رویکرد همراه با تفکر کارفرمای پروژه و مشاور پروژه در گزینش سایتهای پروژههای خود است. شیب طبیعی زمین، که چالش اصلی طراحی به شمار میرفت، بهعنوان یک فرصت برای خلق فضایی پویا و چندلایه مورد استفاده قرار گرفت.
مفهوم و ایده اصلی طراحی پروژهای با هویت دوگانه
ایده اولیه طراحی کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران، که توسط مهندسین مشاور اروین معماری پارس در سال ۱۳۹۹ شکل گرفت، از یک استعاره ساده اما عمیق سرچشمه میگیرد: روی هم قرار گرفتن چند کتاب و پرونده که با چرخشی خلاقانه به یکدیگر متصل شدهاند. این مفهوم نه تنها به کاربری اصلی ساختمان بهعنوان یک آرشیو برای حفظ اسناد فیزیکی و دیجیتال اشاره دارد، بلکه تلاشی برای بازتعریف هویت یک “بایگانی راکد” است که معمولاً با سکون و ایستایی شناخته میشود. اما پویایی و تحرکی را به نمایش میگذارد که با نام “راکد” (به معنای ثابت و بیتحرک) در تضاد است.
این پارادوکس عمدی، نشاندهنده تلاش معماران برای خلق هویتی فراتر از یک انبار ساده اسناد است. چرخش حجمها در نما، علاوه بر ایجاد جلوهای بصری جذاب، به شاخص شدن ساختمان در منظر شهری کمک میکند.
استعاره “کتابها و پروندههای روی هم قرار گرفته” از دو جنبه اصلی الهام گرفته شده است. نخست، به ماهیت فیزیکی اسناد و آرشیوها اشاره دارد که در قفسهها و طبقات منظم نگهداری میشوند. دوم، چرخش این عناصر نمادی از پویایی و تحرک است که معماران قصد داشتند آن را به پروژه کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران تزریق کنند. این چرخش، فراتر از یک تکنیک بصری، بهعنوان یک پیام طراحی عمل میکند: حتی در فضایی که به نظر راکد و ثابت میآید، میتوان جنبشی فرهنگی و فکری ایجاد کرد.
پارادوکس راکد و پویا
نام “بایگانی راکد” ممکن است تداعیکننده فضایی بیجان و بدون فعالیت باشد، اما معماران اروین معماری پارس با این پروژه پارادوکسی را به نمایش گذاشتهاند. چرخش حجمها در نما و ایجاد فرورفتگیها، حس تحرک و زندگی را به ساختمان میبخشد. این پارادوکس عمدی، چالش اصلی طراحی را شکل میدهد: چگونه میتوان فضایی را که برای حفظ اسناد طراحی شده و نیازمند امنیت و ثبات است، با عملکردی پویا و فرهنگی ترکیب کرد؟ پاسخ این سؤال در طراحی چندلایه و چندمنظوره ساختمان کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران نهفته است که هم بهعنوان یک آرشیو عمل میکند و هم بهعنوان یک مرکز فرهنگی با سالن مطالعه و سخنرانی.
چرخش حجمها در طراحی، از یک سو بهمنظور ایجاد تنوع بصری و از سوی دیگر برای بهینهسازی استفاده از زمین شیبدار به کار گرفته شده است. این چرخشها، که بهصورت زاویهدار و غیرخطی طراحی شدهاند، نه تنها نمای ساختمان را از یکنواختی خارج میکنند، بلکه بهعنوان راهکاری برای هدایت نور و تهویه طبیعی نیز عمل میکنند. برای مثال، فرورفتگیهای نما که بهعنوان گودال باغچهها عمل میکنند، نور را به عمق طبقات زیرزمینی هدایت کرده و حس ارتباط با طبیعت را تقویت میکنند. این رویکرد، هندسه را از یک ابزار صرفاً تزئینی به ابزاری کارکردی و مفهومی تبدیل میکند.
ارتباط با فضاهای داخلی
ایده چرخش و روی هم قرار گرفتن، تنها به نما محدود نمیشود، بلکه در سازماندهی فضاهای داخلی کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران نیز منعکس شده است. طبقات زیرزمینی که به آرشیو اختصاص دارند، با شیب ملایم و مسیرهای چرخشی طراحی شدهاند تا دسترسی به اسناد را تسهیل کنند. در مقابل، طبقات همکف و اول با فضاهای باز و جریانیافته، حس پویایی را به بازدیدکنندگان منتقل میکنند. این تضاد عمدی بین سکون آرشیو و جنبش فضاهای عمومی، ایده اصلی را در مقیاس انسانی تقویت میکند.
تأثیرات زیستمحیطی و پایداری
چرخش حجمها و استفاده از گودال باغچهها، جنبهای پایدار به طراحی کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران اضافه کرده است. این عناصر به کاهش نیاز به سیستمهای تهویه مصنوعی کمک میکنند و با هدایت نور طبیعی، مصرف انرژی را بهینه میسازند. این رویکرد با ایده پویایی همراستا است، زیرا نشان میدهد که حتی یک ساختمان راکد میتواند با طبیعت و محیط زیست در تعامل باشد. استفاده از مصالح بتنی محلی نیز به کاهش ردپای کربنی پروژه کمک کرده و با مفهوم چرخش بهعنوان یک فرآیند مداوم، سازگاری دارد.
توسعه ایده در آینده
با تکمیل فازهای بعدی کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران، ایده چرخش میتواند به بخشهای جدیدی مانند گالریهای متحرک برای نمایش اسناد یا مسیرهای آموزشی تعاملی گسترش یابد. این توسعه، پویایی را از یک مفهوم اولیه به یک تجربه مداوم برای بازدیدکنندگان تبدیل میکند.
ساختار و تقسیمبندی فضاهای کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران
ساختمان کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران در ۶ طبقه طراحی شده است که شامل ۲ طبقه روی سطح زمین و ۴ طبقه زیرزمین است. این تقسیمبندی با هدف بهینهسازی استفاده از زمین شیبدار و کاهش اثرات بصری حجم عظیم ساختمان در سطح شهر انجام شده است.
طبقات زیرزمینی: این بخشها بهعنوان هسته اصلی آرشیو عمل میکنند و مجهز به سیستمهای پیشرفته نگهداری اسناد، از جمله کنترل دما، رطوبت و امنیت هستند. فضای زیرزمین همچنین شامل انبارهای دیجیتال برای آرشیو الکترونیکی اسناد است که با فناوریهای روز دنیا همگام شده است.
طبقات همکف و اول: این سطوح بهعنوان فضاهای عمومی طراحی شدهاند و شامل سالن مطالعه، سالن سخنرانی، و بخشهای خدماتی مانند کتابخانه عمومی و کافه است. گودال باغچهای که در طبقه اول ایجاد شده، نور طبیعی را به عمق ساختمان هدایت کرده و تهویه طبیعی را بهبود میبخشد.
بام سبز: بام ساختمان بهعنوان یک فضای سبز طراحی شده که علاوه بر کاهش اثرات حرارتی، بهعنوان مکانی برای استراحت و فعالیتهای فرهنگی مورد استفاده قرار میگیرد.
نمای ساختمان و مصالح
نمای ساختمان با استفاده از پوستههای بتنی یکپارچه طراحی شده است که هم به استحکام سازه کمک میکند و هم با بافت شهری اطراف هماهنگی دارد. به دلیل محدودیتهای امنیتی و نیاز به محافظت از اسناد در برابر نور مستقیم، تعداد بازشوها به حداقل رسیده است. با این حال، معماران با خلاقیت، از گودال باغچهها و فرورفتگیهای نما استفاده کردهاند تا نور و تهویه طبیعی را به داخل بیاورند. این رویکرد نهتنها کارایی انرژی را افزایش میدهد، بلکه به ساختمان هویتی متمایز میبخشد.
فرورفتگیهای نما، که بهعنوان ورودیهای شاخص عمل میکنند، دعوتکنندگی را تقویت کرده و بازدیدکنندگان را به کشف فضاهای داخلی ترغیب میکنند. مغماران طراح سعی کرده اند با استفاده از بتن اکسپوز در کنار جزئیات مینیمال، فضای سبز ، گودال باغچه در طراحی پویایی را حفظ نمایند و به پارادوکس ذهنی خود وفادار باشند.
چالشهای سازه ای
یکی از چالشهای اصلی این پروژه، مدیریت شیب زمین و پایداری سازه در برابر زلزله بود. مهندسین مشاور اروین معماری پارس با بهرهگیری از فناوریهای نوین، از فونداسیونهای عمیق و سیستمهای ضدزلزله استفاده کردند. همچنین، سیستمهای تهویه و خنککننده پیشرفته، شرایط ایدهآل را برای حفظ اسناد فراهم میکند. این پروژه همچنین بهعنوان پایلوت استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در ساختمانهای عمومی در ایران مطرح است، که شامل پنلهای خورشیدی روی بام و سیستم جمعآوری آب باران است.
تأثیرات فرهنگی و اجتماعی
کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران فراتر از یک مرکز آرشیو، بهعنوان یک مرکز فرهنگی در شهر پرند عمل میکند. سالن سخنرانی این مجموعه ظرفیت میزبانی از رویدادهای ادبی، علمی و هنری را دارد و به ارتقای سطح فرهنگی ساکنان این منطقه کمک میکند. کتابخانه عمومی نیز دسترسی به منابع دانش را برای دانشجویان و محققان فراهم میکند، که با توجه به نزدیکی به دانشگاههای منطقه، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
این پروژه همچنین بهعنوان نمادی از هویت ملی عمل میکند، زیرا حفظ اسناد تاریخی و دولتی، بخشی از میراث فرهنگی ایران را در خود جای داده است. اروین معماری پارس با این پروژه نشان داده که میتواند نیازهای فنی و فرهنگی را بهصورت توأمان برآورده کند.
فرآیند طراحی و همکاری تیمی
طراحی کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران نتیجه همکاری تیمی گستردهای بود که تحت نظارت پیمان رزمجو، معمار مسئول، انجام شد. تیم طراحی با برگزاری جلسات متعدد با کارفرما و کارشناسان حوزه آرشیو، نیازهای خاص این پروژه را شناسایی کرد. استفاده از مدلسازی اطلاعات ساختمان (BIM) در فرآیند طراحی، دقت و هماهنگی بین بخشهای مختلف را افزایش داد. این رویکرد نوآورانه، اروین معماری پارس را در میان پیشگامان استفاده از فناوری در معماری ایران قرار داده است.
یکی از بزرگترین چالشهای پروژه ،کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران، محدودیت بودجه و زمانبندی بود. با توجه به شیوع همهگیری کرونا در سال ۱۳۹۹، اجرای پروژه با تأخیرهایی مواجه شد همچنین، جلب رضایت ساکنان محلی و هماهنگی با نهادهای شهری، از دیگر موانعی بود که با برگزاری کارگاههای مشارکتی برطرف شد.
کتابخانه و بایگانی راکد ملی تهران با تکمیل فازهای بعدی، میتواند به یک مرکز بینالمللی برای تبادل دانش و فرهنگ تبدیل شود. برنامهریزی برای گسترش بخش دیجیتال و ایجاد ارتباط آنلاین با آرشیوهای جهانی، از جمله اهداف آینده این پروژه است. همچنین، اروین معماری پارس قصد دارد با تولید محتوای آموزشی در قالب پادکستهای اروین کست، این پروژه را به مخاطبان بیشتری معرفی کند.
بازدیدها: 32